Category Archives for column

De misvatting van Jet Bussemaker

In een gesprek met het Algemeen Dagblad vertelt minister van onderwijs, cultuur en wetenschap Jet Bussemaker hoe zij tot lezen is gekomen. Een mooi verhaal waar ik me wel iets bij kan voorstellen. Veel mensen zijn door docenten (in mijn geval ook door mijn ouders) met boeken en lezen in aanraking gekomen. 

Op Nu.nl wordt in een artikel naar dit gesprek verwezen en daarbij is mij de volgende passage opgevallen:

Zogeheten pageturners bijvoorbeeld uit de pen van schrijfduo Nicci French, laten haar onberoerd: "Leuk voor de afleiding, maar er blijft me zo weinig van bij. Ik heb liever dat een boek stemt tot nadenken."

Jet Bussemaker gebruikt in het gesprek met AD het woord pageturner niet maar spreekt over bestsellers. Met het noemen van de woordenreeks pageturner/bestseller - schrijversduo Nicci French (thrillers) -  stemt niet tot nadenken, wekt zij ietwat badinerend de indruk thrillers in een bepaalde hoek te willen zetten. Misdaadliteratuur is minderwaardig omdat het niet tot nadenken stemt. Deze opvatting lijkt typisch iets van Nederlandse bodem te zijn want Jet Bussemaker is niet de enige die deze opvatting ventileert. In Engeland hebben ze daar geen last van en wordt het genre gezien als  gelijkwaardig aan ieder ander genre dat aan de literaire boom groeit.

Ik vind deze bewering van Jet Bussemaker een grote misvatting. Nog afgezien van de vraag of de functie van boeken en lezen het stemmen tot nadenken zou moeten zijn, is de bewering gewoonweg niet waar. Er zijn legio boeken in het misdaadgenre verschenen die wel degelijk stof tot nadenken geven. Voor mij is het evident dat bij de beoordeling van een thriller het al dan niet behandelen van ethische, politieke, maatschappelijke of religieuze thema's een belangrijk criterium is. Een misdaadauteur mag gerust stelling nemen (moet dat misschien ook wel) en velen doen dat ook. Henning Mankell met zijn maatschappijkritiek in de Wallanderserie is hiervan een goed voorbeeld. Of Minette Walters die thrillers schrijft over verschoppelingen in een niet geïnteresseerde maatschappij.

En natuurlijk zijn er in het misdaadgenre boeken die je na een dag al vergeten bent. Daar heeft Jet Bussemaker helemaal gelijk in maar dat geldt evenzeer voor elk ander genre.

Overigens kun je je afvragen of het veel geprezen echtpaar Nicci Gerrard en Sean French pageturners schrijft. Ik betwijfel dat. Het zijn thrillers die zich kenmerken door psychologische diepgang en niet door spanning in de zin van op-het-puntje-van-de-stoel. Daarnaast kun je je ook afvragen of de kwalificatie pageturner per definitie een negatieve klank heeft want wat is nu eigenlijk een pageturner: niet meer dan een boek dat zo goed geschreven is dat je het maar moeilijk opzij kunt leggen. En dat kan best een heel erg goed boek zijn en is niet genre-gebonden.

Als Jet Bussemaker een thriller zou willen lezen die tot nadenken stemt en die je nadat je het boek hebt dichtgedaan nog lange tijd achtervolgt, zou ze bijvoorbeeld eens Het kwaad en de rivier van R.J. Ellory kunnen proberen. Over de waanzin van de oorlog en wat dat met mensen doet. Het is daarnaast ook nog eens een geweldige thriller; een bestseller, dat wel, maar geen pageturner. En slechts een voorbeeld.

Klimaat, seizoenen en boekenkasten

Brazilië is een groot land. Het is het op vier na (Rusland, Canada, de Verenigde Staten en China zijn groter) grootste land ter wereld. Door deze enorme omvang bestaat er een groot verschil in klimatologische omstandigheden in het land. Het klimaat in het noorden is wezenlijk anders dan in het zuiden. Ik woon in de stad Ribeirão Preto, in het noorden van de staat São Paulo. Het klimaat in deze regio kenmerkt zich door natte zomers en droge winters. In de zomer (in Nederland is het dan winter) regent het veel en zijn de temperaturen hoog. De regen begint eind september en wordt intenser naarmate het seizoen vordert en neemt weer af na de maand maart. In juli en augustus is het kurkdroog. Er is in die maanden geen enkele neerslag en dat merk je aan een heleboel dingen zoals lage luchtvochtigheid waardoor veel mensen last hebben van aandoeningen aan de luchtwegen, de natuur verschrompelt en het mooie groen verandert in een saai geel. En dit alles gaat gepaard met een toename van stof in de atmosfeer. Vanuit mijn huis heb ik zicht op de heuvels die de stad omringen. In de regentijd zijn die strak afgetekend tegen de blauwe lucht maar in de droge periode zijn ze nauwelijks zichtbaar.

Boekenkast

Wat heeft dit verschijnsel met boekenkasten te maken, zul je je afvragen. Dat is het volgende. Door de hoge temperaturen staan ramen en deuren altijd open en dat betekent dat stof vrij toegang heeft tot het huis. Je moet iedere dag vegen en stoffen om het toonbaar te houden en luchtbevochtigers moeten zorgen voor een aangename leefomgeving. Dit stof komt echter ook in de boekenkasten terecht en daar ontstaat het probleem. Als de droge periode voorbij is ben je dagen bezig om de boeken stofvrij te maken. Bevorderlijk voor een goede conditie ervan is het niet.

Toen wij vorig jaar besloten om het ons huis grondig te renoveren ontstond dan ook het idee om de boekenkasten de deur uit te doen en nieuwe te laten maken. Dat plan is werkelijkheid geworden en alle boeken staan nu in een fraaie boekenkast achter glazen deuren. En de boeken, een kostbaar bezit, blijven in prima conditie. Op de foto's zie je de oude en de nieuwe situatie (de glazen deuren reflecteren maar als je er recht voorstaat kun je de boeken goed onderscheiden).

Boekenkast

Manuscripta en De beste boeken Live, teveel van het goede?

Gisteren schreef ik op dit blog een bericht over Manuscripta, een evenement waarmee op 7 september aanstaande in Utrecht het nieuwe boekenseizoen zal worden geopend. Volgens de organisatoren zullen "Nederlandse uitgeverijen de nieuwe titels van het komende seizoen presenteren" en "kun je genieten van boekpresentaties, podiumoptredens, interviews met bekende en debuterende auteurs, signeersessies en bijzondere acts".

Op 25 augustus organiseren VBK Uitgevers, LannooMeulenhoff en WPG Uitgevers in het Ziggo Dome het evenement Het beste boek live. Volgens de organisatoren sluit dit evenement aan bij bestaande beurzen en wil het een platform bieden ter "ondersteuning en inspiratie op het gebied van sales en marketing". Het evenement "biedt ruimte aan de highlights van het najaar door middel van inspirerende auteurspresentaties" en "het wil graag met boekverkopers in gesprek om het assortiment perfect te laten aansluiten op de wensen van hun klanten". Verder worden er "naast innovatieve marketingacties ook concrete en direct toepasbare ideeën gepresenteerd waarbij verkoop en de klant centraal staan".

Twee evenementen die worden gehouden in een tijdsbestek van minder dan twee weken en die beiden tot doel hebben de boekenbranche in Nederland een gezicht en een impuls te geven. Hoewel beide evenementen vanuit verschillende ideeën zijn ontstaan en elkaar aanvullen, zijn er ook overlappingen. Je kunt je afvragen of het organiseren van twee evenementen zo kort na elkaar niet teveel van het goede is en contraproductief zou kunnen werken. In juni was er de Maand van het Spannende Boek waarin ook al de nodige evenementen werden georganiseerd en ik kan me voorstellen dat auteurs, lezers en anderen die de boekenbranche een warm hart toedragen bij zoveel overdaad het liever voor gezien houden.

Het organiseren van verschillende evenementen wekt daarnaast ook de indruk dat het in Nederland ontbreekt aan enige collectieve gedachte over hoe de boekenbranche zich aan het publiek zou moeten presenteren. In een kleine markt als de Nederlandse zou het toch mogelijk moeten zijn om een soort van all-in-one evenement te bedenken en te organiseren. Een grote, kleurrijke en informatieve manifestatie waarin alle aspecten die met schrijven, uitgeven, verkopen en lezen van boeken te maken hebben integraal aan de orde komen.

Lezen in Brazilië

Ik woon alweer heel wat jaren in Brazilië en wat mij hier opvalt is dat er nauwelijks een leestraditie bestaat. Er zijn een aantal schrijvers die ook buiten Brazilië grote bekendheid genieten zoals Paulo Coelho, Jorge Amado, Chico Buarque de Holanda, Clarice Lispector en Mario de Andrade om er een paar te noemen maar in eigen land worden hun boeken niet zo vaak gelezen als wel wordt gedacht. En van een traditie op het gebied van misdaadliteratuur is helemaal geen sprake.

Een van de belangrijkste oorzaken voor het ontbreken van deze traditie is de lage sociale standaard in Brazilië. Het is pas sinds de presidenten Itamar Franco en Fernando Henrique Cardoso dat er een economische opleving ontstond die veel Brazilianen enige welvaart bracht maar die welvaart werd vertaald in zaken als auto's, breedbeeld tv's en verre reizen en niet in boeken. En de economische groei is na twaalf jaar destructief beleid van de regerende Partida dos Trabalhadores ook nog eens bijna tot stilstand gekomen. Boeken zijn relatief duur. Ze kosten tussen de R$ 45 en RS 50, dat is zo'n € 15,- en voor een derde wereld land als Brazilië veel.

Omdat veel ouders vanwege die hoge boekenprijs niet veel boeken kopen en dus ook niet lezen worden kinderen ook niet gestimuleerd dat te doen. Het Portugese onderwijs op scholen is nou ook niet echt een kweekvijver voor gepassioneerde lezers. Het onderwijs in Brazilië is van een bedenkelijk laag niveau en onderwijs in Portugees bestaat vooral uit het bijbrengen van de grammatica. Het lezen van boeken is een ondergesneeuwd verschijnsel. En een ex-president die met enige trots verkondigt dat hij nog nooit een boek heeft gelezen en nooit zal doen, levert ook geen bijdrage aan veranderingen op dit gebied.

In schril contrast hiermee staan de boekwinkels. Die zijn in Brazilië, net als in Nederland, uitstekende plaatsen om een paar aangename uren door te brengen. Meestal zijn ze ruim opgezet en hebben ze een koffiehoek en een kleine snackbar. Daar worden echter niet alleen boeken verkocht maar ook  producten uit het audiovisuele segment van de markt zijn volop voor handen. Ook kennen veel steden een feirão dos livros, een grote boekenmarkt waar uitgevers hun waar aanprijzen en waar ook andere culturele uitingen plaatsvinden. In de stad waar ik woon (Ribeirão Preto) komt zo'n markt dan weer negatief in de belangstelling omdat het fenomeen gepolitiseerd is. Alles in dienst van de plaatselijk overheid die geld gestoken heeft in een dergelijke feirão. Dit draagt ook niet bij tot het meer toegankelijk maken van de boekenmarkt voor nieuwe lezers.

Als Brazilië wil dat mensen meer gaan lezen moeten er m.i. twee zaken veranderen. De boekenprijs zal verlaagd moeten worden tot een niveau die het voor mensen aantrekkelijk maakt boeken te kopen en daarnaast zal de kwaliteit van het taalonderwijs aanmerkelijk verbeterd moeten worden en daar zal een stimulans tot het lezen van boeken vanuit moeten gaan. Er is een enorme markt in dit prachtige land.

De Detective en Thrillergids van VN onder vuur

Enkele weken geleden verscheen de Detective en Thrillergids 2014 van Vrij Nederland, een gebeurtenis waar veel liefhebbers van het spannende boek naar uit kijken. In de gids worden honderden thrillers besproken en gerecenseerd, interviews en achtergrondinformatie over schrijvers gepubliceerd en nog veel meer  boeiende zaken uit de wereld van de misdaadliteratuur. Het is voor veel liefhebbers van het spannende boek een interessant en niet te missen naslagwerk geworden in hun zoektocht naar goede en lezenswaardige boeken.

Het belang van de gids mag niet overdreven worden maar toch kreeg ik de afgelopen jaren de indruk dat veel misdaadauteurs het een eer vinden in de gids vermeld te worden. Je telt als schrijver mee en wordt serieus genomen. Het is daarom opmerkelijk dat er naar aanleiding van de laatste uitgave van de gids in korte tijd drie reacties van Nederlandse auteurs verschenen waarin zij hun ongenoegen over de gids en daarin opgenomen recensies ventileren. Wat daarbij opvalt is dat het de schrijvers niet te doen is om de kritiek die op hun boeken wordt gegeven; daar kunnen zij wel mee leven en als de kritiek steekhoudend is, zouden zij daar in een vervolgboek zelfs rekening mee kunnen houden. Nee de reacties zijn veel fundamenteler en hebben te maken met respect en vakmanschap of het ontbreken daarvan. Zo ergert Nathalie Pagie zich in haar open brief van 5 juni 2014 er aan dat recensente Barbara van IJzeren lezers betitelt als "kippen zonder kop". Nathalie Pagie zegt daarover dat zij een dergelijke kwalificatie "stuitend, arrogant en misplaatst" vindt en dat "een recensie oordeelt over een boek, daarna wellicht over de schrijver, maar zeker niet over de lezers ervan".

De open brief van Nathalie Pagie werd op 8 juni gevolgd door een column van Ellen Gerretzen. Zij onderschrijft de woorden van Natahlie Pagie en haalt een voorbeeld aan van een recensie van een van haar eigen boeken waarin dezelfde recensente de lezer ook niet serieus lijkt te nemen: "De lezer moet zijn hoofd er goed bij houden om het allemaal te kunnen volgen en dat komt de spanning niet ten goede." Ellen Gerretzen: "Er zijn recensenten die er genoegen in lijken te scheppen auteurs en hun boeken op een onnodig kwetsende wijze af te maken. En nu zijn ook nog de lezers aan de beurt."

Vandaag verscheen de derde reactie en die kwam van de misdaadauteur Tjeerd Langstraat die voor zijn thriller Villa Gladiola genomineerd werd voor de Schaduwprijs 2014, de prijs voor het beste oorspronkelijk Nederlandstalige thrillerdebuut. Hij richt zijn pijlen op recensent Erik de Vries die naast een persoonlijke dolksteek ("Graatmagere ‘4-daagse-thriller’ van Tjeerd -what’s in a name- Langstraat") zijn beoordeling over het boek beperkt tot de volzin: "Zouteloze, warrige vertelling met ongeloofwaardige en dus onbevredigende ontknoping." Tjeerd Langstraat zegt hierover: "Een beetje recensent staaft deze conclusie dan ook met een uitleg wat er warrig is, wat zouteloos en wat er blijkbaar zo onbevredigend is. Deze ene zin moet de recensie voorstellen. Ik kan mij niet voorstellen dat er ook maar iemand is, buiten Erik de Vries om, die dit recensiewaardig vindt." en hij vervolgt: "Deze gids heeft de naam kwalitatief hoogwaardige recensies te publiceren. Met recensies als deze wordt die status stante pede naar beneden gehaald."

Wat bij mij opkwam toen ik deze reacties las was het volgende: de drie auteurs zijn van mening dat recensies onnodig grievend kunnen zijn, regelmatig getuigen van gebrek aan vakmanschap (bv. niet goed lezen van het te beoordelen boek) en weinig tot geen respect voor zowel de schrijver en als de lezer tonen. Dat is forse kritiek waarop Vrij Nederland nog niet heeft gereageerd en die, als je de discussie op de sociale media volgt, door de liefhebbers van het spannende boek onderschreven wordt. En over sociale media gesproken, er is een tendens zichtbaar waarbij beantwoording van de vraag of een thriller al dan niet lezenswaardig is, niet meer wordt bepaald vanuit de glazen toren van de recensent maar door het deskundige lezerspubliek in de sociale media en bloggers met een passie voor boeken. Het zou voor de boekenwereld goed zijn als uitgevers en boekhandelaren daar meer oog voor zouden hebben.